1

مدیریت و کنترل پروژه

آشنایی با مفاهیم مدیریت پروژه های نفت و گاز

فروردین ۸, ۱۳۹۶ در ۹:۳۶ ب.ظ


سمینار مجازی آشنایی با مفاهیم مدیریت پروژه های نفت  و گاز 

ارایه دهنده: مهندس پژمان اسدی


چکیده:

این سمینار با توجه به زمان یک ساعته ایی که به آن تخصیص یافته، قطعا مجالی برای ارایه ی مفاهیم پیشرفته و دشواریهای علم جوان و رو به پیشرفت “مدیریت پروژه” نمی باشد. ولی سعی می شود با تمرکز بر مفاهیم صرفا مدیریت پروژه ایی و خودداری عمدی از ورود به مباحث مرتبط با آن نظیر مدیریت طرح، پورتفولیو، انواع استانداردهای مدیریت پروژه، مدارک معتبر موسسات برای مدیران پروژه و … از گستردگی مبحث کاسته، تا فرصت بیشتری برای تمرکز بر خود مدیریت پروژه داشته باشیم.

با توجه به سابقه ی تحصیلی و کاری که بنده در این حوزه دارم، تلاش کردم تا مطالب سمینار با ادبیاتی ساده و مناسب با همکاران و مهندسین جوان گروه، (که شاید پیشینه ی مطالعات مدیریتی نداشته باشند،) ارایه شود و از اصطلاحات و فضاهای آکادمیک این علم تا جایی که به روح مطالب صدمه نخورد فاصله گرفته تا مطالب بصورتی کاربردی ارایه شود. در پاسخ به ابهام احتمالی که ممکن است برای برخی از دوستان جوانم پیش بیاید که مدیریت پروژه چه ارتباطی با پایپینگ دارد، پیشاپیش عرض می شود که طراحی پایپینگ معمولا در یک فضای پروژه ایی کار می شود و شرایط این محیط کاری نیز با شدت و قدرت، در یک دیسیپلین تخصصی نمود خود را خواهد داشت. ارتباط اعضای دیسیپلین تخصصی با کارفرما، مشاور، اعضای تیم برنامه ریزی، تیم سنجش و شناسایی ریسک و … همه فضاهاییست که مهندسین جوان ما در دیسیپلین های تخصصی را وادار می سازد، از محدوده ی تخصصی خارج شده و به فضاهای عمومی پروژه ورود نمایند و با ادبیات و اصول شناخته شده ی آن آشنا شوند. این سمینار و سمینارهای مشابه می تواند در این راستا، کمک کننده باشد.

تعریف پروژه:
پروژه، مجموعه ای ازفعالیتهای تکرار نشدنی که برای دستیابی به یک منظور یا ارایه ی خدمتی خاص و یگانه است، گفته می شود و این فعالیتها باید در یک بازه ی زمانی معین باهزینه وکیفیت مشخص انجام پذیرد.

البته تعاریف دیگری نیز برای پروژه انجام می شود که برای پرهیز از طولانی شدن گفتار، از آنها صرفنظر می شود. اما ویژگی که در همه ی آنها به چشم می خورد، بکار رفتن مفاهیم زیر است: محدوده (Scope)، زمان(Time)، هزینه(Cost) و کیفیت(Quality) انجام کار.

در این تعریف چندین ویژگی وجود دارد که باید به آنها عنایت ویژه شود:
۱- پروژه ها مجموعه ای از اقدامات و عمليات منحصر به فرد (و بعضا پيچيده) است:
بنابراین برابر تعریف بالا، همانطور که طراحی و ساخت یک هواپیمای مسافربری مافوق صوت، (مانند هواپیمای کنکورد) یک پروژه است، خرید یک روزنامه ی ورزشی از دکه ی مطبوعاتی و آوردن آن برای مدیر شرکت نیز، برای پرسنل خدماتی، یک پروژه می باشد.

۲- اهداف اجرای پروژه ها را اقلام تحویل شدنی پروژه (Deliverable) می نامند. بنابراین پروژه ها همواره داراي اهداف مشخص مي باشند و نتايج حاصل از آنها يکتا و منحصر به فرد است:
یکی دیگر از ویژگیها منحصر بفرد بودن پروژه است. برای نمونه، مثالی از یک پروژه ی طراحی-مهندسی میزنیم. ممکن است، در پروژه های طراحی پالایشگاههای پارس جنوبی، مدارک مهندسی یکی از فازها (مثلا ۶ و ۷ و ۸) برای سایر فازها (مانند ۹ و ۱۰) تکرار شوند ولی با وجود یکسانی تقریبی ساختگاهها، بازهم بسیاری از مدارک مهندسی بدلایل مختلف، نیاز به بروزرسانی یا حتا تجدید نظر دارند، و در نتیجه، مدارک مهندسی این دو پروژه، (که اقلام تحویل شدنی پروژه های طراحی و مهندسی این دو فاز می باشند) با یکدیگر یکسان نخواهند بود.

۳- پروژه ها دارای یک دوره ی عمر معين هستند، بنابراین هرگونه ساختاری که برای اجرای آنها تشکیل شود، ساختاری موقتی می باشد:
توجه شود، موقتی بودن پروژه به معنای کوتاه بودن زمان آن نمی باشد، (چرا که همانطور که مستحضرید، بسیاری از پروژه های نفت و گازی، به سالها زمان برای اجرا نیازمندند) بلکه به مفهوم آنست که هر پروژه دارای تاریخ آغاز و پایان مشخص و معینی است. زمان پایان یک پروژه، منوط به تحقق یکی از شرایط زیر است.
– پروژه به اهداف خود دست پیدا کرده باشد.
– محرز گردد که پروژه نتوانسته یا نخواسته به اهداف خود دست پیدا کند.
– نیاز به اجرای پروژه از میان رفته باشد.

در علم مدیریت، برای ایجاد یا بدست آوردن یک محصول یا همان اقلام تحویل شدنی، اصول و دستورالعملهای شناخته شده ایی برای راهبری، افزایش رانده مان و کنترل بهتر فعالیتها وجود دارد. این اصول شناخته شده در دو دسته بندی کاملا مجزای مدیریتی تقسیم بندی شده اند. دسته ی نخست مدیریت عملیات و دسته ی دوم مدیریت پروژه می باشد. با وجود شباهتهای زیادی که عملیات و پروژه دارند، اما یک نکته ی کاملا مبرز، آنها را از یکدیگر مجزا می کند. عملیات تلاشی دایمی است ولی پروژه موقتی بوده و برای آن پایانی متصور است.

کلیه ی محصولاتی که در کارخانجات دارای خط تولید پیوسته، ساخته می شوند مانند کارخانجات خودروسازی، مواد غذایی، بهداشتی و … نمونه هایی از فضای مورد نظر مدیریت تولید یا عملیات هستند (این شاخه ی مدیریتی بسیار بزرگ است به گونه ایی که حتا گرایشی مستقل در مقطع لیسانس برای دوستان مهندسی صنایع هم در نظر گرفته شده که این امر خود از اهمیت بالای این شاخه حکایت دارد)، اما تمرکز ما در این سمینار بر روی مدیریت پروژه است.

وقتی پروژه ایی تعریف می شود، ساختاری هم برای اداره ی آن تشکیل می شود که برابر تعریف مدیریت پروژه، می بایستی ساختاری موقتی باشد. مثلا ساخت یک پلنت پتروشیمی، یک پروژه است که ساختاری موقتی برای اجرای آن تعریف می شود ولی پس از اینکه محصول (Deliverable) آن که همان پلنت پتروشیمی می باشد، به سرانجام رسید، طول عمر پروژه ساخت پلنت عملا خاتمه یافته و محدوده ی مدیریت پروژه نیز بهمین ترتیب به پایان رسیده است و پس از آن، برای بهره برداری از پلنت، باید یا از نفرات و تخصصهای جدید استفاده شود و یا با تغییر نقش همان افرادی که در ساخت آن بکارگیری شده بودند، از آنها در نقشی جدید و در قالب سازمانی جدید بهره برد که برای اداره ی آن از تکنیکها و اصول شناخته شده ی مدیریت تولید بهره جست.

انواع پروژه:
در کتابهای مدیریت پروژه با اندکی اغماض، دسته بندیهای زیر را برای تقسیم بندی پروژه ها انجام می دهند: پروژه اجرايي، پروژه خدماتي و پروژه مطالعاتي و تحقيقاتی.

در صنعت نفت، گاز، پتروشیمی و نیروگاهی که موضوع اصلی گروه تخصصی ما می باشد، سودمند تر است که انواع پروژه ها با توجه به تعریف پروژه و ماهیت صنعت، تفکیک شوند تا برای دوستان جوان تر، ذهنیت مناسب تری ایجاد شود. در همین گروه، بارها از همکاران جوانتر سوالاتی در خصوص پروژه های EPC مطرح شده است، از این رو از دیدگاه بنده، می توان پروژه های صنعت ما را در همان دسته بندیهای EPC و با جزییات زیر گنجانید:

پروژه های مطالعاتی و طراحی: این دسته از پروژه ها شامل پروژه های ارزیابی اقتصادی (Feasibility Study)، طراحی مفهومی (Conceptual Design)، طراحی پایه (Basic Design)، طراحی تفصیلی (Detail Design)، مطالعات هیدرولوژی، مطالعات خاک و ژئوتکنیک، مطالعات هواشناسی و … . این دسته از پروژه ها معمولا در شرکتهای مشاور با زمینه های فعالیتی و همچنین رتبه بندیهای مرتبط انجام می گیرد.

پروژه های خرید: این پروژه ها عموما برای خرید کالا و یا خدمات بکارگرفته می شوند. دقت شود، سازمانها، بسیاری از فعالیتها را بصورت برون سپاری انجام می دهند یعنی از طریق منابع خارج از سازمان؛ از این رو خرید یا تامین کالا (که در این صنعت عموما با کلمه Procurement معرفی می شود) تنها مختص به کالا نبوده و می تواند خدمات، اجرا، راه اندازی و یا حتا مطالعات و مهندسی را نیز در بر بگیرد.

اجرا: این پروژه ها عمدتا در حوزه ی ساخت مطرح هستند و با سایت های محل اجرای پروژه یا کارخانجات تامین کننده ی کالا در ارتباط مستقیم هستند. در بیشتر اوقات کلمه ی Construction ترجمه ی مناسبی برای آن است ولی گاهی اوقات، راه اندازی و پیش راه اندازی را از آن محدوده جدا می کنند. بنابراین دوستان و همکاران جوانتر ما هر جا با مفهوم EPCC روبرو شدند باید عنایت داشته باشند که بنا به دلایل مهمی راه اندازی (Commissioning) از اجرا جداگانه مد نظر قرار گرفته است.

چرخه ی حیات پروژه (Project Life Cycle):
می دانیم که پروژه ها یگانه هستند و همواره با درجه ایی از عدم اطمینان همراهند. از این رو آنها را عموما به چندین فاز (مرحله) تقسیم بندی می کنند. این کار با هدف بالا بردن سطح کنترل مدیریتی پروژه و برقراری ارتباط میان آنها و فعالیتهای متداول روزمره ی سازمان مجری انجام می شود. به مجموع فازهای پروژه، چرخه ی عمر یا چرخه حیات پروژه گفته می شود.
در یک پروژه ی نفت و گازی (مثلا ساخت یک پلنت HDPE در صنعت پتروشیمی) چرخه ی حیات زیر برای پروژه شناسایی می شود:

– مرحله ی امکان سنجی و انجام مطالعات بنیادین، سازماندهی برنامه ریزی و آماده سازی تیمها برای اجرا. (شامل ارزیابی اقتصادی، طراحی مفهومی، مطالعات بنیادینی نظیر خاک، ژئوتکنیک، زلزله، هواشناسی و …)
– مرحله ی مهندسی (شامل مهندسی پایه و تفصیلی)
– مرحله ی تامین و تدارک کالا (تدارکات و ساخت تجهیزات)
– مرحله ساختمان، نصب تجهیزات و پیش راه اندازی.
– مرحله بهره برداری.

در اینجا برای بررسی دقیقتر، توجه دوستان عزیز را به بخشنامه ی که در آن چگونگی وزن دادن به فعالیتهای ساخت پلنتهای پتروشیمی را پیشنهاد کرده، جلب میکنم. یادآور می شود که این بخشنامه، علیرغم آنکه در سال ۸۲ توسط معاون ارجمند وقت وزیر صادر شده است، در تمام سالهای گذشته، کماکان مبنای اصلی تحویل گرفتن گزارشهای پیشرفت پلنتهای پتروشیمی سراسر کشور بوده است:


تشریح، تبیین و مرزبندی فعالیتهای این مراحل می تواند در پروژه ها، متفاوت باشد اما می تواند به سازمان پروژه یا سازمانی که مجری پروژه است، امکان تحلیل موارد زیادی را بدهد، بعنوان مثال سطح هزینه های اجرا و همچنین استخدام نفرات پروژه در مراحل ابتدایی در سطح پایینتری بوده و رفته رفته با پیشرفت پروژه به سوی پایان، سطح آن افزایش یافته، سپس با نزدیک شدن به انتهای پروژه مجددا از سطح هزینه ها کاسته خواهد شد:

یا در خصوص ریسکها و هزینه های ناشی از بروز تغییرات در ذینفعان پروژه، چه ویژگیهایی در مراحل ابتدایی و انتهایی پروژه وجود دارد:

گروههای فرآیندی اجرای پروژه:
مجموعه ی فرآیندهای پروژه را در پنج گروه فرآیندی می توان سازماندهی کرد:
۱- فرآیندهای آغازین: پروژه یا یک فاز پروژه تعریف و تایید می شود.
۲- فرآیندهای برنامه ریزی: انتخاب بهترین شیوه عملکرد، انتخاب تکنولوژیهای موجود در بازار، بهترین برنامه های متناسب با اهداف ذینفعان و … .
۳- فرآیندهای اجرا: که مهمترین و سنگین ترین بخش پروژه بوده و در طی آن باید با هماهنگی میان افراد و منابع برنامه ی پروژه اجرا شود.
۴- فرآیندهای نظارت و کنترل: رسیدن به اهداف پروژه را به سبب نظارت و ارزیابی منظم فعالیتها تضمین می نمایند. در این بخش انحراف از برنامه ها باید بدقت زیر نظر گرفته شده در صورت نیاز برنامه های اصلاحی در دستور کار فرآیندهای اجرایی قرار بگیرد.
۵- فرآیندهای خاتمه: به پذیرش پروژه یا فاز اجرا شده ی پروژه پرداخته و آنرا بسوی نقطه ی پایانی منظم هدایت می کند.

البته به سبب محدودیت زمانی سمینار، به همین توضیحات بسنده کرده، شماتیکی از نوع فعالیتهایی که در هر فاز پروژه انجام می شود را در شکل زیر نمایش می دهیم:

5

 


فایل های آموزشی

۱- دانلود فایل کامل سمینار فوق

۲- مقاله اهميت مديريت پروژه در صنايع نفت و گاز ايران

۳– دانلود کتب انگلیسی کنترل پروژه

۴– دانلود کتب انگلیسی مدیریت پروژه و قراردادها


برچسب‌ها,


آموزشهای مرتبط زیر را نیز حتما مطالعه نمایید:

+

1 دیدگاه

  1. S Shahtaghi

    on آبان ۷, ۱۳۹۵ - پاسخ دادن

    با تشکر از مطالب خوب جناب عالی .من دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی صنایع گرایش مدیریت پروژه هستم آیاشما در زمینه زنجیره تامین نفت و گاز هم سر رشته ایی دارید؟

ما به نظرات پیشنهادی، انتقادی و حمایتی شما نیاز داریم، چند کلمه برایمان بنویسید: